Brot úr bókinni

Gæfuspor – gildin í lífinu

Hugarró

Hamingja er sennilega það besta í lífinu og samkvæmt því þarf að leggja þónokkuð á sig til að öðlast hana. Nokkrir þættir einkenna hamingjuna, meðal annars kúnstin að kunna að gefa og þiggja. Gjöf sem færir gæfu og þakklæti sem veitir gleði eru meðal leyndardóma lífsins og hafa áhrif sem oft eru vanmetin. Í mannlegum samskiptum hefur náðin ekki heldur notið fullrar athygli í leit mannsins að hamingju og er hún þó heillavænleg. En hvað skiptir máli þegar farsæld er markmið? Hamingjusamur maður tekur fullan þátt í lífinu, hann leggur rækt við vináttuna og leitar rósemdar hjartans. Hamingjuna getur hann þó fundið á öðrum stöðum en oftast er bent á. Aðalatriðið er að gefast ekki upp heldur halda áfram að leita hamingjunnar. Fullyrða má að sá sem mótar hugsun sína í samræmi við kraft lífsins og setur sér markmið safni í hamingjusarpinn.

Þakklæti

Manneskjan hefur allt að þakka og skortir aldrei þakkarefnin. Þau eru alltumlykjandi og ef til vill flest ósýnileg eða of hversdagsleg til að tekið sé eftir þeim. Þakklæti er afar mikilvægt í mannlegum samskiptum og felur í sér jákvæðan hug gagnvart þægilegum og vel þegnum gjöfum. Allt sem þarf er að segja orðin „takk fyrir“, það er að minnsta kosti ágæt byrjun.

Það er gæfulegt að finna til þakklætis fyrir það sem við höfum, heppni okkar og góðsemi annarra, og kunna að þakka. Þakklæti beinist að þeim sem gefur en gjöfin getur verið hvaðeina: fé, vináttuvottur, samúð, orð, aðstoð, samvera, virðing og svo ótal margt annað.

Þakklæti er innri upplifun og ytri tjáning. Innra þakklæti lýtur að því sem við erum, eigum, höfum og því sem við verðum ekki fyrir. Þetta felst í því að kunna að bera kennsl á það sem virðist sjálfsagt og læra að meta það mikils: lífið, heilsuna, æskuna, ellina, frelsið, makann, börnin og vinnuna – jafnvel heita vatnið. Þakklæti er nefnilega nátengt hamingjunni. Sá sem kemur auga á gildi þess sem hann hefur nú þegar kemst ekki hjá því að nema hamingjuna og þakka lífið. Ytra þakklæti lýtur hins vegar að því sem aðrir láta okkur í té. Hér er um að ræða viðleitni annarra til að uppfylla það sem okkur skortir. Þetta eru gjafir af tilteknu magni og gerð, greiðar, þjónusta, viðurkenningar, góð orð, samúð og leiðsögn, svo fátt eitt sé talið.

Þakklæti öðlast aukið gildi þegar það er sýnt. Við getum tjáð þökk okkar, flutt hana eða fært þeim sem hefur sýnt vildarhug sinn í anda eða verki, þeim sem gerir greiða af fúsum og frjálsum vilja. Þakklæti hefur nefnilega ekki gildi nema það sé flutt af heilum hug, ástsamlega og hjartanlega. Okkur þarf að finnast til um það sem gefið er og við þurfum að láta það í ljós – líta gefandann að minnsta kosti þakkarauga.

Þakklæti má samt sýna í einrúmi því að við getum þakkað ýmislegt sem dynur ekki á okkur. Það má hrósa happi og fyllast fögnuði yfir að sleppa vel frá einhverju. Slíkt þakklæti beinist oft að æðri máttarvöldum. Það er þá tengt lánsemi eða fögnuði yfir að hafa til dæmis ekki slasast eða að heilsan skuli enn vera ágæt þrátt fyrir allt.

Því miður hafa ekki allir lært að þakka. Sumum finnst svo eðlilegt að hafa það sem þeir búa við og að þiggja af öðrum að það hvarflar ekki að þeim að þakka. Þeir finna hvorki til innra þakklætis né færa öðrum þakkir fyrir góðviljann. Það er líka mjög ólíklegt að þeir geti fundið til hamingju. Athugasemd heimspekingsins Schopenhauers á við um þetta fólk og eftirfarandi yfirsjón manna: „Við komum ekki auga á það besta í lífinu, heilsuna, fyrr en við erum orðin heilsulaus, æskuna fyrr en á gamals aldri og frelsið fyrr en í ánauð.“

Sumum er tamara að gefa en að þiggja. Það veitir þeim gleði að gefa þeim sem skortir og taka við þakklætisorðum en þeir kunna ekki sjálfir að þiggja vegna þess að þeir hafa aldrei lært það. Þeir vilja fremur líða skort en þiggja aðstoð, og leyfa ekki öðrum að hjálpa sér en með því eru þeir í raun að svipta aðra ánægjunni sem fylgir því að veita aðstoð og gefa. Þetta er óþarft stolt og jafnvel eigingirni sem hefur hamlandi áhrif á hamingjusamt líferni.

Aðrir kunna einungis að þiggja en ekki að gefa. Þeir taka við og eru ánægðir með náungakærleik annarra en koma ekki auga á skort samborgara sinna sem þeir gætu hjálpað til við að bæta úr. Ef þeir geta ekki veitt öðrum hamingju þá verður líf þeirra sjálfra snauðara því fáir hugsa til þeirra.

Þökkin geymir leyndardóm ekki síður en gjöfin og í henni felst máttur. Þakklætið veitir gleði þeim sem finnur til þess og þeim sem þiggur það. Þakklætið fullgerir verkið með þeirri gleði sem það kallar fram. Ekkert er þó sjálfgefið í lífinu; enginn dagur, engin vegsemd, enginn dauði. Til eru menn sem þakka allt, bæði það sem þeir fá og það sem þeir missa, jafnt gæfu sem ógæfu. Þeir þakka fyrir að hafa fengið að eiga það áður en þeir misstu það og þeir þakka jafnvel kvölina því hún veitti þeim innsýn og dýpkaði lífsskilning þeirra og gerði þá auðmjúka.

Krafan er andstæða þakkarinnar: krafan um að fá, krafan um að aðrir geri þetta eða hitt. Krafan um að njóta virðingar, krafan um hvernig aðrir eigi að vera og hvernig tilfinningar þeir eigi að sýna. Krafan sundrar samböndum og fjölskyldum. Þakklætið er aftur á móti eftirsóknarvert, jafnvel hamingjan er háð þakklætinu, því sá sem kann að þakka fyrir það sem hann hefur, fyrir það sem aðrir gefa honum og fyrir lánsemi sína í lífinu, er líklegur til að skynja gæfu sína. Þakklæti má læra og rækta; að þakka lífið eða að minnsta kosti allt það góða sem það hefur upp á að bjóða.

Hamingja

Allir stefna leynt eða ljóst að hamingju, en hvernig nálgumst við hamingjuna? Hamingjan krefst ekki framandi ævintýra, hún getur falist í venjulegu lífi. Hún getur falist í góðu heimili og glaðri fjölskyldu. Ástin er hluti hamingjunnar, maki og börn ef þau gefast. Vinir eru nauðsynlegur hluti af hamingju sérhvers manns, og vinnan! Starfið er mjög mikilvægt og við ættum að starfa við það sem við sinnum af alúð en ekki við það sem okkur leiðist eða við höfum ekki metnað til að vinna vel. Starfið má þó ekki loka fólk inni í fílabeinsturnum, manninum er nauðsynlegt að geta slitið sig frá vinnunni og lyft sér upp á góðum stundum.

Hamingjan er meira en hugarástand, hún er spunnin úr mörgum þáttum tilverunnar og tengd innri þáttum, eins og viðhorfi, og ytri þáttum eins og stöðu. Hinn hamingjusami er ekki óhamingjusamur fyrir hádegi og hamingjusamur eftir hádegi en hann getur á hinn bóginn orðið óánægður um stundarsakir. Ef hamingjan er langtímaverkefni þá geta börn ekki beinlínis verið hamingjusöm, þau geta miklu frekar verið ánægð eða óánægð. Þau geta verið ánægð klukkan þrjú og óánægð klukkan fjögur. Hamingjan kemur með árunum.

Líkja má hamingjunni við „spik“ sálarinnar í jákvæðri merkingu þess orðs. Líkamlegu spiki þarf að eyða en andlegu „spiki“ að safna. Segja má að sálin geti orðið feit af heillavænlegri hegðun eða hugsun. Hver einstaklingur getur með tímanum safnað þokkalegum forða sem hann tapar ekki á einum degi. Alveg eins og feitlaginn maður yrði hann lengi að grenna sig. Þessu „spiki“ sálarinnar þarf að safna með því að leggja rækt við tilfinningar sínar, tileinka sér farsæl viðhorf og ígrunda ákvarðanir sínar. Hamingjuspik sálarinnar er vörn og forði þess sem verður ekki auðveldlega óhamingjusamur. Hann verður dapur um stundarsakir, leiður og óánægður, en hann ætti að standa áfram í fæturna. Sál hans tapar þá spiki en verður ekki berskjölduð. Líkja má hamingjunni við ham því hún er ekki óviss tilfinning sem kemur og fer, heldur er hún hamur sem fólk íklæðist. Hamingja er í fornnorrænni merkingu hamur eða himna sem umlykur manneskju til heilla. Hamstola eða hamslaus maður hefur á hinn bóginn verið rændur ham sínum, hann er án verndar.

Verkefni lífsins er því að öðlast andlega himnu til að vernda sálina og styrkja og það er verkefni sem sérhver persóna þarf að leysa uppá eigin spýtur. Mannleg hamingja felst ekki í því að draga sig út úr mannlífinu á einhvern hátt heldur því að lifa hversdagslífinu á sjálfstæðan hátt.

„Ranglátt líferni getur aldrei orðið mönnum til framdráttar,“ sagði Sókrates og átti við að ekki liggi allar leiðir til hamingjunnar. Vegur hamingjunnar er hins vegar langur og felst hann að minnsta kosti í því að leggja stund á dyggðir og rækta tilfinningar sínar, auk þess að efla skynsemina. Sá sem gerir þetta þarf ekkert að fela. Sá sem byggir líf sitt á svikum getur aðeins öðlast stundargleði því þótt hann verði ríkur og valdamikill þarf hann að lifa á lygum og blekkingum og getur alltaf átt von á því að verða ber að svikum, afhjúpaður og steypt af stóli. Staðreyndin er sú að gull gerir menn ekki göfuga og glæpaverk hefja þá ekki til sæmdar. Orðið hamingja er sennilega ofnotað í daglegu tali því sú stemmning sem stundum er kölluð hamingja getur horfið eins og dögg fyrir sólu. Hamingja er fremur fólgin í farsæld eða því að byggja upp fullnægjandi líf.

Vinna þarf fyrir hamingjunni og það verða ekki allir hamingjusamir, ekki þeir sem stefna í aðrar áttir. Menn eru einnig misjafnlega heppnir og óheppnir og tilviljanir mannlífsins setja oft strik í reikninginn. Aðalatriðið er að lifa í samræmi við lífið, það sem veitir vöxt og viðgang. Hamingju fylgir rósemd hjartans og hún er nátengd gleðinni sem sprettur af verkunum. Hún er safn markmiða sem hefur verið náð, og ekki náð, því við erum líka það sem við glötum.

Hamingjan felst einnig í viðhorfi okkar til lífsins. Viðhorf manna ræður líðan þeirra. Ef ótti eða hatur taka sér bólfestu í huga manns þá líður honum illa. Breyti hann viðhorfi sínu þá getur honum liðið betur. Mótbyr er ekki skelfilegur nema í huga manns, hann getur verið ögrandi verkefni. „Skelfileg er einungis sú skoðun að dauðinn sé skelfilegur,“ sagði stóuspekingurinn Epiktetus forðum. Hamingjusamur maður hefur lært að hann getur að einhverju leyti stjórnað líðan sinni með því viðhorfi sem hann tileinkar sér gagnvart hlutunum.

Hámark hamingjunnar getur falist í því að sitja í ruggustól og líta í rólegheitum yfir farinn veg. Sálin er þá orðin þétt eins og selur og hann er íklæddur þeim ham sem hann hefur valið sér. Hamingjusamur maður getur einnig staðið á tindi eigin lífs og notið útsýnisins. Manneskjan sér líf sitt sem sögu og flestar sögur hafa söguþráð, upphaf, miðju og endi. Þannig skilur manneskjan tilgang eigin lífs því hana grunar hvernig saga lífs hennar endar og fullnægð lifir hún ævilokin.

Hamingjan er ekki annars staðar. Hún er spunnin úr aðstæðum sérhvers manns og kjarki hans til að taka ákvarðanir um líf sitt. Hamingjan fæst með því að öðlast þekkingu á möguleikum og næmi á þá, setja sér höndlanleg markmið og ná árangri.

Deila

Gunnar Hersveinn | ritverk og greinaskrif